Chapter 13
Nature, the Enjoyer, and Consciousness
Nature, the Enjoyer, and Consciousness
arjun kahilen:
prakṛtir ār puruṣa kṣetra ye ksetrajña
jānibār icchā mor āmi nahi vijña
seirūp jñān ār vijñāna ki hay
keśava āmāke kaha kariyā niścay
prakṛtir ār puruṣa kṣetra ye ksetrajña
jānibār icchā mor āmi nahi vijña
seirūp jñān ār vijñāna ki hay
keśava āmāke kaha kariyā niścay
śrī-bhagavān kahilen:
he kaunteya! e śarīra kṣetra nām tār
ihāra ye jñātā sei kṣetrajña vicār
he kaunteya! e śarīra kṣetra nām tār
ihāra ye jñātā sei kṣetrajña vicār
Texts 1-2
āmio kṣetrajña bujha sakala śarīre
he bhārata, antaryāmī kahe se āmāre
sei kṣetra ār kṣetrajñer yevā jñān
āmāra vicāre hay sei śuddha jñān
he bhārata, antaryāmī kahe se āmāre
sei kṣetra ār kṣetrajñer yevā jñān
āmāra vicāre hay sei śuddha jñān
Text 3
sei kṣetra ār kṣetrajñera vicār
ki tār svarūp kimbā ki tār vicār
ki tār prabhāva kimbā kothā hate hay
śuna tumi kahi āmi kariyā niścay
ki tār svarūp kimbā ki tār vicār
ki tār prabhāva kimbā kothā hate hay
śuna tumi kahi āmi kariyā niścay
Text 4
dārśanik ṛṣi kata kareche vicār
smṛti chande kata vale nāhi tār pār
kintu vedānta vākye yuktira sahita
ye vicār kariyāche lāgi lokahita
sei se vicār jāna susiddhānta mat
sakalera grahaṇīya chāḍi anya path
smṛti chande kata vale nāhi tār pār
kintu vedānta vākye yuktira sahita
ye vicār kariyāche lāgi lokahita
sei se vicār jāna susiddhānta mat
sakalera grahaṇīya chāḍi anya path
Text 5
kṣiti, ap, tej, vāyu, vyom mahābhūta
ahaṅkār, buddhi ār man avyakta sambhūta
cakṣu, karṇa, nāsikā, jihvā, tvak yāhā jāni
pāyu, pād, peṭ, liṅga ār yāhā pāṇi
sei daś vāhya-ār man se antare
ekādaś indriya se śāstrera vicāre
rūp, ras, gandha, śavda, sparśa ye viṣay
cavviśa se tattva bujha kṣetra paricay
ihādera ye vicār kare viśleṣaṇe
kṣetra-tattva sei vijña bhāla-rūpa jāne
icchā, dveṣ, sukh, duḥkha ār ye saṅghāt
sthūl deha parimāṇ pañca mahā-bhūta
cetanā śakti ye hay jīvera ādhār
tār saṅge dhṛti jāna kṣetrera vikār
ataev ei sab ekatre se kṣetra
sthūla sūkṣma jaḍa vidyā sei ye sarvatra
ahaṅkār, buddhi ār man avyakta sambhūta
cakṣu, karṇa, nāsikā, jihvā, tvak yāhā jāni
pāyu, pād, peṭ, liṅga ār yāhā pāṇi
sei daś vāhya-ār man se antare
ekādaś indriya se śāstrera vicāre
rūp, ras, gandha, śavda, sparśa ye viṣay
cavviśa se tattva bujha kṣetra paricay
ihādera ye vicār kare viśleṣaṇe
kṣetra-tattva sei vijña bhāla-rūpa jāne
icchā, dveṣ, sukh, duḥkha ār ye saṅghāt
sthūl deha parimāṇ pañca mahā-bhūta
cetanā śakti ye hay jīvera ādhār
tār saṅge dhṛti jāna kṣetrera vikār
ataev ei sab ekatre se kṣetra
sthūla sūkṣma jaḍa vidyā sei ye sarvatra
Texts 6-7
amānitva, adāmbhitva, ahiṁsā ye kṣānti
saralatā, guru-sevā, śouca, dhairya, śānti
āṭmāra nigraha yāhā indriya viṣaye
vairāgya nirahaṁkār sakala āśaye
janma, mṛtyu, jarā, vyādhi duḥkhera darśan
anāsakti strī putrete gṛhera prāṇgaṇ
udāsīn parivāre sukhete duḥkhete
nitya samacitta iṣṭa aniṣṭa madhyete
āmāte ananya-bhakti avyabhicāriṇī
nirjana sthānete vās grāmya nivāraṇī
adhyātma jñānera kare nityatva svīkār
tattva-jñān lāgi kare darśana vicār
sei se jñānera carcā vikāre nāś
ajñānatamera nām anyathā prakāś
saralatā, guru-sevā, śouca, dhairya, śānti
āṭmāra nigraha yāhā indriya viṣaye
vairāgya nirahaṁkār sakala āśaye
janma, mṛtyu, jarā, vyādhi duḥkhera darśan
anāsakti strī putrete gṛhera prāṇgaṇ
udāsīn parivāre sukhete duḥkhete
nitya samacitta iṣṭa aniṣṭa madhyete
āmāte ananya-bhakti avyabhicāriṇī
nirjana sthānete vās grāmya nivāraṇī
adhyātma jñānera kare nityatva svīkār
tattva-jñān lāgi kare darśana vicār
sei se jñānera carcā vikāre nāś
ajñānatamera nām anyathā prakāś
Texts 8-12
jñānera jñātavya yāhā tāhā bali śuna
jānile se tattva habe amṛtera pān
sei brahma-tattva-jñān āmāra āśrita
anādi se sat ār asat atīta
jānile se tattva habe amṛtera pān
sei brahma-tattva-jñān āmāra āśrita
anādi se sat ār asat atīta
Text 13
sarva-sthāne hasta-pada nahe nirākār
sarva-sthāne cakṣu śir kata mukh tār
sarvatra śravaṇa sarva āvaraṇa sthān
tini chāḍā tribhuvane nāhi kichu āna
sarva-sthāne cakṣu śir kata mukh tār
sarvatra śravaṇa sarva āvaraṇa sthān
tini chāḍā tribhuvane nāhi kichu āna
Text 14
tṅāhā hate indriyādi hayeche prakāś
jaḍendriya nāhi tār sarva-guṇābhās
anāsakta sarva-bhūt tini se nirguṇ
sakala guṇera bhoktā tini cirantan
jaḍendriya nāhi tār sarva-guṇābhās
anāsakta sarva-bhūt tini se nirguṇ
sakala guṇera bhoktā tini cirantan
Text 15
sakala bhūtera tini antare vāhire
tṅāhā hate hay sab cara vā acar
ati sūkṣma tattva tāi avijñeya
yugapat bahu dūre nikaṭeteo hay
tṅāhā hate hay sab cara vā acar
ati sūkṣma tattva tāi avijñeya
yugapat bahu dūre nikaṭeteo hay
Text 16
avibhakta hai-yāo vibhaktera mata
akhaṇḍa samaṣṭi tini vyaṣṭi-rūpe sthita
sarva-bhūta bhartā tini saba janmadātā
tini-i sabār punaḥ saṁhārera kartā
akhaṇḍa samaṣṭi tini vyaṣṭi-rūpe sthita
sarva-bhūta bhartā tini saba janmadātā
tini-i sabār punaḥ saṁhārera kartā
Text 17
samasta jyotira tini parama ādhār
cinmaya tṅāhār jyoti jaḍa para ār
jñānamaya rūpa tāṅr jñānagamya jñeya
sakalera hṛdi-mājhe tini adhiṣṭheya
cinmaya tṅāhār jyoti jaḍa para ār
jñānamaya rūpa tāṅr jñānagamya jñeya
sakalera hṛdi-mājhe tini adhiṣṭheya
Text 18
ei kahinu tattva kṣetra jñān jñeya
vijñāna tāhāra nām paṇḍitera priya
e vijñān bujhiyā se mor bhakta hay
tattva śuddhi jñāna hay bhaktira āśray
vijñāna tāhāra nām paṇḍitera priya
e vijñān bujhiyā se mor bhakta hay
tattva śuddhi jñāna hay bhaktira āśray
Text 19
prakṛta puruṣa hay anādi se siddha
anādi kāla hate ubhaya saṁvṛddha
vikārādi guṇa yata prākṛta sambhava
prākṛta puruṣa yei tār anubhava
anādi kāla hate ubhaya saṁvṛddha
vikārādi guṇa yata prākṛta sambhava
prākṛta puruṣa yei tār anubhava
Text 20
kārya vā kāraṇa hay prakṛtira dān
bhogera kāraṇa sei puruṣei han
bhogera kāraṇa sei puruṣei han
Text 21
prākṛta haiyā jīv bhuñje sei guṇ
prakṛtira guṇa sab prakṛtira dān
prākṛta guṇera saṅga ucca-nīca yoni
sadasad janma hay anya nāhi gaṇi
prakṛtira guṇa sab prakṛtira dān
prākṛta guṇera saṅga ucca-nīca yoni
sadasad janma hay anya nāhi gaṇi
Text 22
se jīvera baddha rūpe paramātmā saṅge
upadeṣṭā anumantā han tini raṅge
maheśvara tini bhoktā puruṣe parama
jīvera uddhāra lāgi tini saṅge han
upadeṣṭā anumantā han tini raṅge
maheśvara tini bhoktā puruṣe parama
jīvera uddhāra lāgi tini saṅge han
Text 23
sei se jñānera dvārā puruṣa prakṛti
puruṣera ye prākṛta guṇera svīkṛti
ye bujhila vartamān haiyā sarvathā
punarjanma nāhi tār nahe se anyathā
puruṣera ye prākṛta guṇera svīkṛti
ye bujhila vartamān haiyā sarvathā
punarjanma nāhi tār nahe se anyathā
Text 24
bhakta-gaṇ cidāśraye sadā dhyāne rata
prema-cakṣe paramātmāke darṣana satata
sāṁkhya-yogī jñāna dvārā ālocanā kare
karma-yogī bhagavāne karmārpaṇa kare
prema-cakṣe paramātmāke darṣana satata
sāṁkhya-yogī jñāna dvārā ālocanā kare
karma-yogī bhagavāne karmārpaṇa kare
Text 25
anya sādhāraṇ lok bujhe nā se kichu
śravaṇāntar upāsanā tārā kare kichu
tārāo tvariyā yāy e saṁsār hate
yadi śruti-parāyaṇa sādhura saṅgete
śravaṇāntar upāsanā tārā kare kichu
tārāo tvariyā yāy e saṁsār hate
yadi śruti-parāyaṇa sādhura saṅgete
Text 26
sthāvara jaṅgama yata janmeche janmābe
kṣetra kṣetrajñera saṁyoga prabhāve
kṣetra kṣetrajñera saṁyoga prabhāve
Text 27
se saba bhūtete samasthita bhagavān
darṣana karite pāre kona bhāgyavān
bhagavān avinaśyat vastu tāhāra bhitare
vinaśyat dharma tini svīkāra nā kare
darṣana karite pāre kona bhāgyavān
bhagavān avinaśyat vastu tāhāra bhitare
vinaśyat dharma tini svīkāra nā kare
Text 28
sakaler madhye sama thakena īśvar
dekhite samartha hay yei tatpar
ye ātmāke adhaḥpāt kabhu nāhi kare
kupathagāmī se duṣṭa mana dvāre
dekhite samartha hay yei tatpar
ye ātmāke adhaḥpāt kabhu nāhi kare
kupathagāmī se duṣṭa mana dvāre
Text 29
prakṛti-pradatta deha indriyādi dvārā
prakṛti-i sādhe karma jīvera se sārā
kintu ātma-tattva jīv kichu nāhi kare
jṅāhāra darśana sei se dekhite pāre
prakṛti-i sādhe karma jīvera se sārā
kintu ātma-tattva jīv kichu nāhi kare
jṅāhāra darśana sei se dekhite pāre
Text 30
prākṛtik vaicitrye yevā ekatva darśane
sarva-bhūtera pṛthak bhāv samartha se mane
sṛṣṭi sthiti vistār sei yevā jāne
samartha se jan dṛṣṭi brahma sampādane
sarva-bhūtera pṛthak bhāv samartha se mane
sṛṣṭi sthiti vistār sei yevā jāne
samartha se jan dṛṣṭi brahma sampādane
Text 31
brahma-jñānī jīv nitya parama avyay
nirguṇa anādi tattva nirlipta se ray
nirguṇa anādi tattva nirlipta se ray
Text 32
yemana sarvagata vyom, sukṣma tattva anupam,
sarvatra sambhav vicaraṇ
tathāpi se lipta nahe, nijera svatantra rahe,
sei-rūp ātma vicaraṇ
sarvatra vyāpiyā dehe, kūṭastha pṛthaka rahe,
mahābhūte nahe se milan
tathā brahma-bhūta jīv, ātma-tattva haye śiv,
deha-dharme lipta nāhi han
sarvatra sambhav vicaraṇ
tathāpi se lipta nahe, nijera svatantra rahe,
sei-rūp ātma vicaraṇ
sarvatra vyāpiyā dehe, kūṭastha pṛthaka rahe,
mahābhūte nahe se milan
tathā brahma-bhūta jīv, ātma-tattva haye śiv,
deha-dharme lipta nāhi han
Text 33
surya yathā prakāśaye akhila jagat
ek deśe ekā thāki samrāṭa mahat
he bhārat sei-rūp kṣetrī prakāśay
ekā eksthāne thāki kṣetra deha-may
ek deśe ekā thāki samrāṭa mahat
he bhārat sei-rūp kṣetrī prakāśay
ekā eksthāne thāki kṣetra deha-may
Text 34
kṣetra ār kṣetrajñer tattva-jñān cakṣe
dekhibār śakti hay se yāhār pakṣe
ek kṣetrajña se jīv anya paramātmā
ubhayer kṣetre vās kṣetra viśeṣātmā
tār mokṣa jaḍa-niṣṭha pravṛtti haite
sukhe vās para-vyome jaḍa deha ante
dekhibār śakti hay se yāhār pakṣe
ek kṣetrajña se jīv anya paramātmā
ubhayer kṣetre vās kṣetra viśeṣātmā
tār mokṣa jaḍa-niṣṭha pravṛtti haite
sukhe vās para-vyome jaḍa deha ante
Text 35
bhaktivedānta kahe śrī-gītāra gān
śune yadi śuddha bhakta kṛṣṇagata-prāṇ
śune yadi śuddha bhakta kṛṣṇagata-prāṇ
Thus Bhaktivedānta sings the song of Śrī Gītā, with the hope that hearing this, Kṛṣṇa conscious pure devotees will be pleased.